lichtgevend folie dat je in willekeurige vorm kunt
vouwen en dat ook nog eens veel zuiniger is dan
de traditionele gloeilamp. Met één druk op de
knop bepaal je de kleur van het licht.

Siebe van Mensfoort (29) ziet het wel zitten: ruiten die overdag gewoon licht
doorlaten, maar ’s avonds zelf licht produceren. Over een aantal jaren moet het
mogelijk zijn, denkt hij. Van Mensfoort laat een klein prototype zien, ogenschijnlijk
een glazen plaatje met de tint van een lichte zonnebril en een afmeting van zo’n vijf
bij tien centimeter. “Hij is nog niet zo transparant als je zou willen, maar dat kan
worden verholpen”, zegt de natuurkundige. Hij draait aan een knopje, waardoor het
miniruitje een witte gloed begint uit te stralen. “Door deze kun je nog een beetje
heenkijken, maar sommige modellen stralen al zoveel licht uit, dat dat niet meer het
geval is. Bovendien kun je zien dat veruit het meeste licht naar één kant wordt
uitgestraald.” Dat is wel zo praktisch, als je niet ook de tuin wilt verlichten. “In
principe kunnen we met deze technologie ruiten maken die wit, natuurlijk licht
uitzenden, zodat je binnen het gevoel hebt dat het buiten nog licht is.”

De technologie waarover Van Mensfoort het heeft, is die van de OLED (‘Organic Light-
Emitting Diode’), een variant op de bekendere led-lampjes, maar dan gemaakt van
organisch materiaal - ‘plastic’ in de volksmond. De afgelopen vier jaar werkte de
promovendus bij Philips aan een model dat de werking van OLEDs beschrijft, om het
ontwerpen van de ideale OLED mogelijk te maken. De technologie is in opkomst en
wordt al in beeldschermen toegepast als energiezuinig alternatief voor lcd- en
plasmaschermen. OLED-schermen worden momenteel vooral gebruikt in mobiele
telefoons en draagbare audio- en videoapparatuur. Eén van de voordelen is dat je
OLED-beeldpunten honderd keer zo snel aan en uit kunt schakelen als bij een
lcd-scherm: wel honderdduizend keer per seconde, wat een ongekende tijdsresolutie
mogelijk maakt. Bovendien is zwart bij een OLED ook echt zwart: je kunt een
OLED-beeldpunt gewoon uitzetten. Bij lcd komt er dan toch altijd nog wat licht van
het scherm.

 

Energieverslindend

Bij Philips houden ze zich echter bezig met een andere veelbelovende toepassing van
OLEDs: verlichting. De energieverslindende gloeilamp, die aan de wieg stond van de
Eindhovense multinational, heeft zijn langste tijd gehad. De Europese Unie wil de
verkoop van deze lampen met ingang van september 2012 zelfs volledig verbieden.
Alternatieven zijn er in grofweg twee categorieën: gasontladingslampen (tl-buizen,
spaarlampen) en verlichting op basis van lichtgevende diodes: leds. De ‘traditionele’
leds (gemaakt van diverse combinaties van anorganische elementen, met elk hun
eigen karakteristieke kleur) zijn vele malen zuiniger dan gloeilampen en gaan erg
lang mee. Voor verlichting in huis zijn ze echter vooral geschikt in een speciaal
armatuur dat het sterk geconcentreerde licht op een plezierige manier verspreidt.
Hierdoor worden ze voornamelijk als spotjes gebruikt.

 

Droom

Led-lampen op basis van organisch materiaal zijn minder efficiënt dan normale leds,
maar de afgelopen jaren zijn OLEDs ontwikkeld die qua zuinigheid kunnen wedijveren
met tl-verlichting. Daarnaast hebben OLEDs volgens Van Mensfoort een paar cruciale
voordelen boven andere leds. “Leds zijn eigenlijk puntvormige lichtbronnen, terwijl je
OLEDs kunt maken in de vorm van een extreem dunne laag, in principe op flexibel
materiaal, dat je in willekeurige vormen kunt vouwen: een droom voor ontwerpers.”

In theorie zou je het volledige plafond kunnen bedekken met een laagje OLED, dat
een prettig, uniform licht geeft. “Je kunt wit licht maken door verschillende lagen over
elkaar heen aan te brengen die elk een eigen kleur licht uitzenden, bijvoorbeeld rood,
groen en blauw. Het totaal benadert de kleur van zonlicht prima.”

Het is ook mogelijk om elk van de lagen afzonderlijk aan te sturen, zegt Van
Mensfoort. “Zo kun je zelf de kleur van het licht bepalen; ideaal voor
sfeerverlichting.” Door de grote verscheidenheid aan organische moleculen en
polymeren kan volgens hem eigenlijk elke gewenste kleur licht worden gemaakt.

Maar dat is grotendeels nog toekomstmuziek. De oppervlakte van OLED-lampen
wordt voorlopig nog gemeten in vierkante centimeters en de meeste ontwikkelingen
bevinden zich nog in de laboratoriumfase. Zo ook bij Philips Research, waar Van
Mensfoort onder begeleiding van TU/e-deeltijdhoogleraar prof.dr. Reinder Coehoorn
zijn onderzoek verrichtte. Bij aanvang van zijn promotie was überhaupt nog niet
duidelijk of het mogelijk was om een model te maken dat voorspellingen doet over de
efficiency van OLEDs en de kleur van het uitgezonden licht: de moeilijkheid is dat de
moleculen in het werkzame organische materiaal, ingeklemd tussen twee elektrodes,
op een wanordelijke manier zijn gerangschikt.

In OLEDs bewegen ladingsdragers, in dit geval negatief geladen elektronen en positief
geladen ‘gaten’ (plekken waar een elektron ‘ontbreekt’), door de organische laag
totdat een elektron en een gat elkaar ontmoeten. Deze ontmoeting gaat gepaard met
een lichtflitsje: hierdoor geven OLEDs licht. Het pad dat de ladingsdragers afleggen
-op, over en door de moleculen waaruit het materiaal is opgebouwd- ziet er voor hen
uit als een soort berglandschap waarin ze zoveel mogelijk de laagste punten
opzoeken; dat kost namelijk de minste energie. Als de organische laag een
kristalstructuur zou hebben, met netjes gerangschikte moleculen, zou het landschap
waarin de elektronen en gaten zich voortbewegen een plat vlak zijn, dat kantelt
wanneer er een spanning wordt aangelegd, legt Van Mensfoort uit. “Hoe gemakkelijk
de ladingsdragers zich door het berglandschap bewegen, bepaalt hoeveel licht de
OLED geeft en bij welke spanning dat gebeurt. Ik heb een model gemaakt van een
blauwe enkellaags OLED en dat vervolgens uitgetest op een prototype dat hier bij
Philips in de cleanroom is gemaakt. Ik heb ervoor gekozen te kijken naar een blauwe
OLED, omdat dat de moeilijkste kleur is om werkend te krijgen”, zegt Van Mensfoort.
“De andere kleuren zijn eenvoudiger, dus als je weet hoe je de blauwe component
moet ontwerpen, lukt de rest ook wel.”

De voorspellingen van het model bleken volgens Van Mensfoort uiteindelijk
verrassend goed te kloppen. De invloed van de wanorde in het materiaal is niet te
verwaarlozen, zo blijkt, en dat is belangrijk voor het ‘matchen’ van de elektrodes en
het organische materiaal. Ook werd duidelijk dat het transport van lading op een
andere manier van de temperatuur afhangt dan je zou verwachten voor geordend
materiaal. Allemaal nuttige kennis voor het ontwerpen van betere OLEDs. Maar Van
Mensfoorts bevindingen zijn breder toepasbaar: “Mijn resultaten zijn ook van belang
voor andere systemen met wanordelijke organische halfgeleiders, zoals plastic
zonnecellen, transistoren en sensoren.”

 

(bron: TU/e)